Ze względu na to, iż czas błysku lampy jest bardzo krótki i wynosi od 1/300 do 1/40 000 s, przy wyznaczaniu luminancji obiektu nie można posłużyć się klasycznym światłomierzem selenowym czy CdS. Istnieją wprawdzie takie urządzenia (np. PROFIFIX z nasadką PROFIFLASH), ale są to światłomierze przeznaczone dla profesjonalistów i cena ich jest bardzo wysoka. Poza tym na rynku polskim są one niedostępne. Warunki ekspozycji (w przypadku zdjęć przy świetle błysko­ wym — liczba przysłony) zależą od wielu czynników, takich jak: czułość użytego materiału fotograficznego, energia błysku, kąt emisji światła przez lampę, odległość źródła światła od fotografowanego obiektu, luminancja obiektu, luminancja ścian, sufitu i mebli. Wykonując skomplikowane obliczenia lub wiele próbnych zdjęć testowych można wyznaczyć prawidłowe warunki ekspozycji, a z nich — dla danej czułości błony, liczby przysłony i odległości lampy błyskowej od obiektu — wyprowadzić pewną liczbę charakterystyczną dla danego błysku i odniesioną do obiektu o średniej luminancji. Liczbę tę nazywa się liczbą przewodnią albo liczbą szacunkową danej lampy (Leitzahl, guide number). Liczba przewodnia lampy jest wielkością mianowaną. Jednostką jej są metry. W przypadku lamp produkcji zagranicznej liczba ta może być podana w stopach (przy wartości liczbowej skrót fi). Przeliczając na metry, trzeba pomnożyć ją przez 0,305. Ilekroć w tej książeczce jest podana wartość liczby przewodniej, to jest ona wyrażona w metrach i odnosi się do materiału fotograficznego o czułości 21 DIN. Dla większości lamp liczba ta jest w danych warunkach stała i zależy od czułości użytego materiału fotograficznego, kąta emisji światła, budowy palnika itp. W przypadku niektórych lamp przeznaczonych dla zaawanso­wanych fotoamatorów oraz wszystkich przeznaczonych dla profesjo­nalistów istnieje możliwość zmiany liczby przewodniej za pomocą różnych urządzeń, takich jak nasadki, dyfuzory czy też VARIOPOWER. 0 możliwościach, jakie daje posiadanie lampy mającej te udogodnienia, będzie mowa w następnych rozdziałach. Trzy wielkości: odległość lampy od obiektu, liczba przewodnia 1 wymagana przysłona są związane zależnością L P = — gdzie: P — przysłona, L — liczba przewodnia, d — odległość lampy błyskowej od fotografowanego obiektu. Niemniej wartość liczby przewodniej jest aktualna jedynie przy wykonywaniu zdjęć obiektu odległego co najmniej o 2 m od lampy. W przypadku odległości mniejszych warunki ekspozycji należy ustalić eksperymentalnie. Pomocne przy tym będą informacje zawarte w roz- dziale poświęconym wykonywaniu zdjęć makrofotograficznych. Pro blem ten nie istnieje, gdy lampa błyskowa jest wyposażona w kompute i fotografujący korzysta z niego w trakcie wykonywania zdjęć. W instrukcji obsługi lampy jest zawsze podana liczba przewodnia a w lampach o zmiennej jej wartości liczba maksymalna oraz liczba przewodnia w przypadku użycia np. dyfuzora. Bardzo często wartość liczby przewodniej jest zawarta w okre śleniu typu lampy. Na przykład lampa BRAUN 410 VC ma liczbę przewodnią 41 przy czułości negatywu 21 DIN, zaś TOSHIBA 202 przy tej samej czułości negatywu ma liczbę przewodnią równą 20. Liczbę przewodnią podaje się z reguły dla czułości 100 PN (21 DIN, 100 ASA, 65 GOST). W przypadku zmiany czułości materiału zmienia się również jej wartość zgodnie z zależnością gdzie: Lx — liczba przewodnia lampy dla materiału o czułości innej niz podana w jej instrukcji, L — liczba przewodnia lampy podana w jej instrukcji dla czułości nominalnej (podanej na opakowaniu) materiału światłoczułego, U1 — czułość użytego materiału światłoczułego w PN (ASA), U — czułość materiału światłoczułego w PN (ASA), dla jakiej podano liczbę przewodnią L w instrukcji obsługi lampy. W przypadku zastosowania skali czułości wg normy DIN w celu obliczenia liczby przewodniej dla materiału innego niż podany w instrukcji lampy można posłużyć się tabelą 1. Należy pamiętać, że liczba przewodnia jest z reguły podana dla materiałów czarno-białych. Przy używaniu materiałów barwnych może ona ulec zmianie. Wielkość tej zmiany zależy od rodzaju materiału i jego producenta. Dla barwnych błon produkowanych przez firmę ORWO liczbę przewodnią, przeliczoną wg przedstawionych wyżej zasad dla czułości wymienionej na opakowaniu, należy pomnożyć przez współ czynnik 0,8. Natomiast dla takich materiałów, jak KODACOLOR II KODAK EKTACHROME czy FUJICOLOR II, liczba przewodnia nie ulega zmianie. Gdyby istniał kłopot z rozszyfrowaniem wartości liczby prze wodniej lampy, można ją obliczyć w następujący sposób: Prawie na każdej lampie znajduje się tzw. kalkulator. Najczęściej ma on postać okrągłej, ruchomej tarczy (rys. 4), rzadziej tabeli (TOSHI BA 202, SL 5). Na skali czułości kalkulatora nastawia się wartość np 21 DIN. Następnie trzeba pomnożyć leżące naprzeciw siebie wartości Uwaga: Aby obliczyć wartość liczby przewodniej lampy w przypadku zastosowania ma­teriału o innej czułości niż podana w instrukcji lampy, należy obliczyć różnice między czułością tego materiału a czułością, przy której jest zmierzona fabrycznie liczba prze­wodnia, a następnie liczbę te oomnożyć przez odczytany z tabeli mnożnik. Odległość, m Różnica czułości Mnożnik liczby Różnica czułości Mnożnik liczby DIN przewodniej DIN przewodniej -12 0,25 + 1 1,10 -11 0,28 + 2 1,25 -10 0,30 +3 1,40 -9 0,35 +4 . 1,60 -8 0,40 +5 , ■ 1,80 -7 0,45 +6 2,00 -6 0,50 t-7 2,20 . ' -5 0,55 + 8 2,50 -4 0,60 .. ' +9 2,80 -3 0,70 + 10 3,20 -2 0,80 + 11 3;60 -1 0,90 + 12 4,00 0 1,00 abela 1. Przeliczanie liczb przewodnich lamp błyskowych przy zmianie materiału światłoczułego Rys. 4. Kalkulator elektronowej lampy błysko­wej. Czułość nastawiona na 21 DIN. Mnożąc liczbę 4 odczytaną na skali przysłon przez znaj­dującą się naprzeciw liczbę 10 odczytaną na skali odległości otrzyma się liczbę 40 — i to jest właśnie liczba przewodnia tej lampy dla czułości 21 DIN odczytane na skali przysłon i na skali odległości. Tak otrzymany wynik jest właśnie liczbą przewodnią lampy przy czułości 21 DIN. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy wartość liczby przewodniej nie jest znana, a liczby na kalkulatorze (w tabelce) są nieczytelne albo zatarte. Aby odtworzyć kalkulator, niezbędne jest wyznaczenie liczby przewodniej lampy. W tym celu należy do aparatu fotograficznego założyć materiał światłoczuły o znanej czułości (najlepiej 21 DIN). Następnie wybiera się motyw o średniej luminancji, taki, jaki najczęściej będzie tematem zdjęć (np. twarz ludzka na spokojnym tle). Aparat fotograficzny wraz z ustawioną na wprost lampą błyskową umieszcza się w znanej odległości od fotografowanego obiektu. Wykonuje się serię zdjęć przy wszystkich wielkościach przysłony oraz przy wielko­ściach pośrednich. Należy pamiętać o nastawieniu odpowiedniego czasu w zależności od typu aparatu i rodzaju posiadanej lampy błyskowej. Załóżmy, że został użyty materiał o czułości 21 DIN. Zdjęcia zostały wykonane z odległości 5 m od fotografowanego obiektu. Po wywołaniu negatywu sporządza się z najlepszych klatek powiększenia na papierze normalnym. Ważne jest, aby obróbka laboratoryjna dla wszystkich powiększeń przebiegała w jednakowy sposób. Należy wybrać zdjęcie najlepsze i stwierdzić, przy jakiej przysłonie zostało wykonane. Otrzy­maną wielkość przysłony mnoży się przez odległość, z jakiej zdjęcie zo­stało wykonane. Jeżeli np. najlepsze zdjęcie zostało wykonane przy przysłonie 5,6, to mnożąc ją przez 5 otrzyma się liczbę 28. I to jest właśnie szukana liczba przewodnia lampy przy czułości 21 DIN. Dla pozostałych wartości czułości używanego materiału wielkość liczby przewodniej ustala się na podstawie wcześniej podanego wzoru albo tab. 1. W przypadku szukania w podany sposób wartości liczby przewodniej lampy wyposażonej w komputer, przełącznik rodzaju pracy powinien być ustawiony w pozycji MANUAŁ. ■ Kalkulator najlepiej jest odtworzyć w postaci tabeli. Otrzymaną dla danej czułości liczbę przewodnią należy kolejno podzielić przez wartości wszystkich przysłon, w jakie jest wyposażony aparat fotogra­ficzny. Otrzymamy w ten sposób ciąg liczb przysłon i odpowiadający mu ciąg odległości (jednej wartości liczby przysłony będzie przypo­rządkowana jedna odległość). Wykonane w ten sposób tabelki dla kilku podstawowych czułości materiałów fotograficznych nanosi się na kawałek kartonu i, jeżeli jest to możliwe, przykleja do korpusu lampy. W trakcie eksploatacji może okazać się, że wyniki badań będą wymagać pewnej, niewielkiej korekty. Skorygowane wyniki powinny służyć przez wiele lat eksploatacji lampy. Należy jeszcze zwrócić uwagę na następującą sprawę. Nie można w sposób bezkrytyczny podchodzić do podanej na opakowaniu czułości negatywu. Dobrze byłoby mieć pewność co do jej rzeczywistej wartości. Dlatego też najlepiej jest nabyć kilka opakowań z tej samej serii fabrycznej i na jednej z błon przeprowadzić test czułości dla układu negatyw-wywołacz*. W fotografii amatorskiej prościej jest wypróbować * Opis takiego testu zawiera artykuł Aleksandra Kęplicza zamieszczony w mie­sięczniku FOTO nr 10 z 1981 r. edną błonę z zakupionej serii i po zrobieniu zdjęć i wywołaniu oszaco­ wać, czy są one niedoświetlone, naświetlone prawidłowo czy też prze­świetlone w stosunku do przyjętych warunków ekspozycji. Na tej pod­stawie wprowadzamy ewentualną poprawkę do światłoczułości pozo­stałych materiałów testowanej serii.